Jeden biały owczarek?

Jeden biały owczarek?

Polski owczarek podhalański a czuwacz, kuvasz, Maremmano-Abruzzese – podobieństwa i różnice w aspekcie potencjalnych kojarzeń międzyrasowych.

Owczarek podhalański jest przedstawicielem licznej grupy psów do pilnowania stad, potomków tybetańskiego doga. Na terenie Europy zachowało się wiele zbliżonych w typie ras, wykorzystywanych w roli stróżów stad i gospodarstw. Na ich powstanie człowiek miał wpływ tylko nieznaczny, a głównym czynnikiem rasotwórczym była izolacja geograficzna.

Przodkowie podhalana trafili do Europy po raz pierwszy prawdopodobnie w końcu IV wieku n.e., gdy nad Cisą osiedlili się Hunowie, lud pochodzenia turecko- mongolskiego, i później, w połowie VI wieku n.e. wraz z Awarami (także ludem azjatyckiego pochodzenia). W utworzonym przez nich państwie, sięgającym północnych obszarów dzisiejszej Słowacji, prawo wypasu owiec uzyskali Wołosi, lud pochodzenia dakoromańskiego, znany z posiadania szlachetnych, cienkowełnistych owiec, przy wypasie których pomagały duże, białe psy. W wieku XV Wołosi zasiedlili Podhale, a ich osady rozciągały się wówczas od Bałkanów po północne stoki Karpat.

Dopiero w wieku XX obszar występowania białych psów rozdzielony został trudno przekraczalnymi granicami, a ich populacje w poszczególnych krajach otrzymały odrębne nazwy – na Węgrzech kuvasz, w Polsce – owczarek podhalański, na Słowacji – czuwacz. Zasadność tego podziału bywała wielokrotnie kwestionowana – w wydanej w 1933 roku książce Der Ungarische Hirtenhunde prof. Erna Mohr, po przeprowadzeniu dokładnych badań i pomiarów stwierdza, że wszystkie te psy są po prostu kuvaszami. Pogląd ten podzielał również znany polski kynolog mecenas Lubomir Smyczyński. Mimo to jednak rasy te zostały uznane przez FCI za odrębne, opracowano standardy poszczególnych ras i przez ostatnie kilkadziesiąt lat prowadzono hodowlę W ramach oddzielnych populacji dążąc do uzyskania szczególnego, niepowtarzalnego typu każdej z nich.

Owczarek podhalański pojawia się w literaturze młodopolskiej wraz z modą na „góralszczyznę” na początku XX wieku. Po pierwszej wojnie światowej jako rasa jednoznacznie kojarzona z tradycją narodową zaczął być wykorzystywany przez Korpus Ochrony Pogranicza jako pies służbowy (przede wszystkim do pilnowania obiektów wojskowych i jako pies pociągowy). Po II wojnie światowej nowo powstały Związek Kynologiczny w Polsce tą właśnie rasę wybrał jako ambasadora polskiej kynologii, a sylwetka podhalana znalazła się na emblemacie naszego Związku. W ten sposób owczarek podhalański stał się symbolem polskiej kynologii.

Jednocześnie jednak, jak podają źródła i dawniej, i obecnie, niektórzy hodowcy – i polscy, i słowaccy – myślą o poprawie niektórych cech rasy, bądź zwiększeniu zmienności genetycznej przez krzyżowanie dużych białych owczarków między sobą. Zastanówmy się więc, czy jest taka potrzeba? Czy w imię zwiększenia zmienności genetycznej powinniśmy dążyć do stworzenia jednej rasy „dużego białego psa pasterskiego”?
Prezentacja przedstawiona na l Światowym Kongresie Ras Polskich miała na celu omówienie zapisanych we wzorcach różnic pomiedzy dzisiejszymi rasami białych psów górskich. Są one niewielkie, niemniej jednak mają kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości typu rasowego, i w żadnym razie nie mogą być podczas sędziowania zaniedbywane na rzecz ogólnej poprawności i harmonii budowy, toteż ich dokładna znajomość i zrozumienie są niezbędne każdemu hodowcy i sędziemu eksterieru.

Zacznijmy od głowy:
Owczarek podhalański: Głowa kanciasta, sucha, równoległe linie profilu mózgoczaszki i kufy, wyraźnie zaznaczony, jednak nie tak mocny jak u niektórych molosów stop. Mózgoczaszka niezbyt szeroka, lecz mocna. Kufa szeroka, mocna, prawie nie zwężająca się ku końcowi. Pożądane proporcje kufy do mózgoczaszki to 1 : 1, dopuszczalna kufa nieco dłuższa. Kształt głowy owczarka podhalańskiego opisywany jest często jako przypominający dwie zestawione razem cegły. Charakterystyczne nisko osadzone – na wysokości zewnętrznego kącika oka lub nieco wyżej – uszy, dość duże, trójkątne, płasko przylegające do głowy. Oczy owczarka podhalańskiego są średniej wielkości, osadzone nieco skośnie. Szczęki mocne, zgryz nożycowy, dopuszczalny cęgowy, trufla nosa czarna, krawędzie warg i krawędzie powiek ciemne.
Słowacki Czuwacz: Jego głowa jest w całości lżejsza w stosunku do ciała, mózgoczaszka wydłużona, szeroka miedzy uszami, widziana z profilu nieco wysklepiona. Kufa o prostym profilu, maksymalnie tej samej długości co mózgoczaszka, na ogół jednak krótsza i węższa, wyraźniej niż u owczarka podhalańskiego zwężająca się ku nosowi. Uszy osadzone na wysokości krawędzi mózgoczaszki, krótsze i bardziej ruchliwe niż u podhalana, trójkątne, przylegają do głowy tylko wewnętrzną krawędzią. Oczy owalne, ustawione poziomo. Szczęki mocne, zgryz wyłącznie nożycowy. Trufla nosa, błony śluzowe, a także podniebienie czarne.
Kuwasz: Głowa klinowata, sucha i wyrzeźbiona. Choć wzorzec rasy opisuje ją jako proporcjonalną do tułowia, w porównaniu do głowy owczarka podhalańskiego czy czuwacza jest raczej mała, lekka i wąska. Linie profilu mózgoczaszki i kufy nierównoległe, linia profilu kufy nieco opadająca. Ledwie zaznaczony stop i lekko załamany profil powodują, że bywa porównywana do głowy barana. Długość kufy nieco mniejsza od długości głowy. Kufa wyraźnie zwężająca się na kształt tępo zakończonego klina. Uszy osadzone średnio wysoko, mniejsze i lżejsze niż u poprzedników, odstawione dachówkowato od głowy. Migdałowe, lekko skośne oczy o ciemnych powiekach. Uzębienie moce, zgryz nożycowy. Czarna trufla nosa, czarne, postrzępione w kącikach wargi.
Owczarek Maremmano-Abruzzese: Głowa duża, o stożkowatym kształcie i miękkim obrysie. Mózgoczaszka zdecydowanie szeroka, po bokach nieco wysklepiona, o nieco wypukłym profilu. Stop słabo zaznaczony, linie górne profilu mózgoczaszki i kufy rozbieżne, wskutek czego profil jest nieco wypukły. Kufa nieco krótsza od mózgoczaszki, zwężająca się w kierunku nosa, tępo zakończona. Uszy małe, wysoko osadzone, trójkątne, ostro zakończone. Oczy nieduże, nieco skośnie osadzone, o migdałowym kształcie. Ciemno pigmentowane wargi i brzegi powiek, dopuszczalny zgryz wyłącznie nożycowy. Głowa maremmano jest opisywana jako przypominająca głowę niedźwiedzia polarnego.

Podsumowując: głowa owczarka podhalańskiego jest, porównując ją z pozostałymi rasami najcięższa i najbardziej kanciasta, krawędź czołowa (stop) wyraźnie zaznaczony podobnie jak u czuwacza, kufa mocna, graniasta i w porównaniu do pozostałych ras najdłuższa. Zgryz nożycowy, w przeciwieństwie do pozostałych ras dopuszczalny jest także zgryz cęgowy. Uszy najniżej osadzone, największe i najcięższe. Oczy skośnie ustawione, o owalnym kształcie (czuwacz ma oczy owalne, lecz ustawione poziomo, zaś kuwasz i maremmano lekko skośne lecz o migdałowym kształcie, u tego ostatniego mniejsze). Podobnie jak u pozostałych ras nos, wargi i brzegi powiek czarne.

Szyja u owczarka podhalańskiego jest średniej długości, muskularna, nieco wzniesiona ponad grzbietem. Szyja czuwacza jest wysoko osadzona i noszona, mocna. Połączenie głowy z szyją wyraźnie zaznaczone. Maremmano-Abruzzese ma szyję łukowato wygiętą, krótką i grubą, bardziej wzniesioną nad grzbietem. Kuvasz ma szyję wyraźnie krótszą i nisko noszoną.
Sylwetki porównywanych czterech ras także wyraźnie się różnią.
Owczarek podhalański jest psem wyraźnie prostokątnym, najdłuższym z nich (choć nie najwyższym). Jest też najmocniejszy, o masywnym tułowiu. Ma szeroki, dobrze zaznaczony kłąb i głęboką, obszerną klatkę piersiową, obramowaną nieco płaskimi żebrami. Wzrost 60 – 70 cm.
Tułów czuwacza jest umiarkowanie prostokątny, grzbiet prosty, mostek sięga poniżej łokcia, a żebra są dobrze wysklepione. Przy tym jednak głębokość klatki piersiowej to nieco mniej, niż połowa wysokości w kłębie, a tułów wydaje się w całości lżejszy niż u naszego owczarka. Wzrost 59 – 70 cm.
Kuwasz: Już profesor Dyakowska w swoim artykule z 1984 roku pisała o wyraźnej różnicy między kuwaszem i owczarkiem podhalańskim – ten pierwszy jest wyraźnie wyższy, o sylwetce bardzo krótkiego prostokąta, niemal kwadratowy, nieco wysokonożny. Kłąb ma długi, wydatny, grzbiet i lędźwie stosunkowo krótkie, tułów wąski na skutek bardziej płaskich żeber. Jest najwyższy z porównywanych ras, lecz zarazem wydaje się najlżejszy, najbardziej przystosowany do poruszania się na dużych, otwartych przestrzeniach. Wzrost 66-76 cm.
Maremmano-Abruzzese ma sylwetkę prawie kwadratową, według wzorca jego długość przewyższa wysokość w kłębie o 1/18. Klatka piersiowa jest płytsza niż u pozostałych ras, jej głębokość jest nieco mniejsza niż połowa wysokości w kłębie (choć wzorzec nie jest w tym punkcie całkiem precyzyjny). Wzrost 60-73cm.

Różnice można zaobserwować także w rodzaju i barwie szaty.
Owczarek podhalański ma włos prosty, dopuszczalny lekko falisty. Umaszczenie czysto białe, jakikolwiek nalot niepożądany, a kremowe łaty niedopuszczalne. Czuwacz ma włos okrywowy mocno pofalowany, duże fale na grzbiecie przechodzą jedna w drugą, jego barwa jest czysto biała, dopuszczalne, lecz niepożądane są niewielkie zażółcenia na uszach. Sierść kuwasza jest średnio twarda, falista, trochę nastroszona, wręcz kędzierzawa, dopuszczalna maść kości słoniowej. Maremmano-Abruzzese ma szatę przypominająca końskie włosie, przylegającą, prostą, dopuszczalna jest jedynie lekko falista. Maść powinna być jednolicie biała, dopuszczalny jest jednak nieznaczny nalot koloru kości słoniowej, blado pomarańczowy lub żółty.

Jak widać z powyższego zestawienia, analizowane cztery duże białe rasy psów pasterskich choć podobne, różnią się kształtem głowy, osadzeniem uszu i oczu, proporcjami sylwetki, a nawet szatą. Oczywiście mowa tu o wzorcowych egzemplarzach, ideale, do którego dążymy. Można z pewnością znaleźć owczarki podhalańskie przypominające swoją sylwetką kuwasze, czy psy o głowach Maremmano-Abruzzese – lub jeszcze częściej głowach przypominających bardziej molosy niż owczarki, nierzadko limfatycznych. Jeśli będziemy je między sobą krzyżować można oczekiwać, że różnice te znikną, rozmyją się w ogólnym typie dużego, białego psa. No i czy jest taka potrzeba?

Liczba owczarków podhalańskich zarejestrowanych w ostatnich latach powoli, ale stale rośnie). W ostatnich latach mamy ich już ponad 500, a rocznie rodzi się blisko 400 szczeniąt. Coraz więcej podhalanów hodowanych jest też na nizinach.

Tabela pokazuje oddziały ZKWP, w których zarejestrowane jest ponad 10 psów. Łatwość przekraczania granic umożliwiła wymianę materiału hodowlanego między polskimi i zagranicznymi hodowlami. Polska populacja owczarków podhalańskich jest więc już dość duża, a przy tym otwarta na świat, co umożliwia racjonalne prowadzenie hodowli bez nadmiernego wzrostu pokrewieństwa.

Z drugiej strony musimy pamiętać, że przez wiele lat nasza rasa przeżywała pewien kryzys popularności. Utworzenie w 1954 roku Tatrzańskiego Parku Narodowego uniemożliwiło w tym rejonie tradycyjny wypas owiec í praktycznie położyło kres tradycyjnemu użytkowaniu rasy. Natomiast w świadomości pochodzących z nizin miłośników psów na długi czas utrwaliło się przekonanie, że owczarki podhalańskie bardzo źle adaptują się poza swoim naturalnym środowiskiem, często chorują i giną. Spowodowało to zapaść hodowli.

Niewielka liczba psów zarejestrowanych w ZKwP i użytych do hodowli mogła spowodować tak zwany efekt „szyjki od butelki”, inaczej genetyczne wąskie gardło (ang. genetíc bottleneck). Taka sytuacja występuje w okresie drastycznego zmniejszenia liczebności populacji, co prowadzi do zmniejszenia różnorodności genetycznej. Nawet po ponownym wzroście liczebności populacja przez wiele pokoleń nie odzyskuje poziomu różnorodności zbliżonego do wyjściowego. Utrata zmienności może (choć nie musi) powodować negatywne konsekwencje dla populacji, takie jak: obniżenie jakości nasienia, wyższa śmiertelność noworodków, wady rozwojowe, obniżenie odporności na patogeny i inne. Z drugiej strony jednak wciąż otwarta jest dla owczarków podhalańskich Księga Wstępna i przez ostatnie kilkadziesiąt lat trafiło do hodowli wiele psów o nieznanym pochodzeniu, teoretycznie przynajmniej niespokrewnionych z zarejestrowanymi. Ich użycie mogło powiększyć pulę genetyczną i umożliwić zachowanie pożądanej zmienności. Nie wydaje sie, aby odporność na choroby czy plenność owczarków podhalańskich były niższe, niż u innych ras.

Jak to wygląda faktycznie będziemy mogli dowiedzieć się dopiero, gdy zostaną przeprowadzone badania polimorfizmu DNA, których możemy oczekiwać przy okazji przeprowadzenia identyfikacji genetycznej planowanej przez ZKwP dla ras polskich.

Copyright for text (C) by Katarzyna Fiszdon & Mirosław Redlicki

Najliczniej zarejestrowano owczarki podhalańskie w następujących oddziałach ZKwP (stan na 31.01.2015)
Zakopane 118
Warszawa 38
Poznań 36
Kraków 29
Lublin 27
Wrocław 18
Łódź 18
Bytom 17
Nowy Targ 15
Sopot 12
Toruń 12
Opole 12
Koszalin 11
Częstochowa 11
Kielce 10
Radom 10